Rechters tikken overheid op de vingers over migratie-algoritmes Ga naar de inhoud NOS.nl Voorpagina Nieuws Sport Live Zoeken Instellingen Teletekst NPO Start Menu NOS Nieuwsuur donderdag 6 augustus, 18:56 Rechters tikken overheid op de vingers over migratie-algoritmes Deel dit artikel Fleur Damen verslaggever Nieuwsuur Stuur een e-mail naar Fleur Damen Rechters willen meer inzicht in de algoritmes die de overheid gebruikt bij visum- en asielprocedures. Dat blijkt uit recente uitspraken. Zo tikte (opent in nieuw venster) deze week een rechter het ministerie van Buitenlandse Zaken op de vingers. Het ministerie had moeten uitleggen welke rol een algoritme speelde bij de afwijzing van het visum van een Iraanse vrouw. "Anders is dat namelijk niet controleerbaar voor de aanvraagster." Rechtbanken nemen een opvallend actieve rol aan, ziet Jarik ten Cate, onderzoeker aan de Universiteit Utrecht (UU). "Bij een visumzaak in Groningen (opent in nieuw venster) besloot de rechter uit eigen beweging te onderzoeken of de visumaanvraag wel goed was onderbouwd, omdat Buitenlandse Zaken een algoritme had gebruikt. Dat doet een rechter niet zo snel." Toeslagenaffaire voorkomen Ook een algoritme van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) ligt onder een vergrootglas. Het gaat in dat geval om een soort zoekmachine, die medewerkers helpt om een asielaanvraag met eerdere aanvragen te vergelijken. De IND moest al enkele aanvragen opnieuw beoordelen, mede omdat onduidelijk bleef of het algoritme gebruikt was. De rechter eist (opent in nieuw venster) nu ook meer uitleg over dat systeem. Ondanks de rechterlijke uitspraken zijn het ministerie en de IND niet van plan het gebruik van het algoritme standaard toe te lichten in visum- en asielafwijzingen. Volgens Ten Cate hebben rechters geleerd van het verleden. "Ze willen algoritmes goed toetsen, om zo een mogelijke nieuwe toeslagenaffaire te voorkomen." In de toeslagenaffaire werden ouders met een dubbele nationaliteit vaker aangemerkt als fraudeur door de Belastingdienst. In 2022 erkende het kabinet dat er sprake was van "institutioneel racisme". Honderdduizenden aanvragen Ook bij het algoritme dat het ministerie van Buitenlandse Zaken gebruikt om te beoordelen of een visumaanvraag extra moet worden gecontroleerd, speelt nationaliteit een rol. Dat algoritme adviseert bij ongeveer de helft van de 750.000 jaarlijkse aanvragen. Een zakenreis naar Nederland verliep voor deze twee Egyptische broers allesbehalve soepel: Dat algoritme werkt als volgt: het vergelijkt een aanvraag met eerdere, soortgelijke aanvragen. Dat gebeurt op basis van onder meer aanvraagland, reisdoel, leeftijd en vaak ook nationaliteit. Het algoritme bekijkt hoe vaak het bij die eerdere aanvragers misging, bijvoorbeeld hoe vaak ze langer dan toegestaan in Nederland bleven. Daar rolt vervolgens een advies uit: de aanvraag snel behandelen, regulier behandelen of intensief onderzoeken. Volgens het ministerie leidt dit systeem tot een efficiëntere en objectievere beoordeling van visumaanvragen. De interne toezichthouder van het ministerie waarschuwde juist voor het tegenovergestelde: het systeem zou leiden tot stigmatisering. Nationaliteit wordt gebruikt om in te schatten hoe mensen zich gaan gedragen. Dat mag niet, het is gewoon racistisch. Alexander Laufer, Amnesty International In een presentatie aan de minister in 2022 gaf de toenmalige toezichthouder een voorbeeld: een verhoogd risico voor alle Surinaamse mannen tussen de 26 en 40 jaar die voor toerisme een visum aanvragen in Paramaribo. Wie in zo'n profiel valt, "wordt in een hokje gestopt met mensen op wie hij lijkt", concludeerde hij. "Op basis daarvan wordt besloten of je een zwaar of snel onderzoek krijgt." Zijn advies: stop met het systeem. Twee juristen die het ministerie inschakelde, oordeelden: onderscheid op nationaliteit is binnen het visumbeleid toegestaan. 'Racistisch' Uit onderzoek van NRC (opent in nieuw venster) bleek in 2024 dat bij onder andere Marokkanen, Tunesiërs en Egyptenaren relatief vaak werd geadviseerd om de aanvragen intensief te onderzoeken. Mensenrechtenorganisatie Amnesty International verwijt het ministerie etnisch te profileren. "Nationaliteit wordt gebruikt om in te schatten hoe mensen zich gaan gedragen", zegt Alexander Laufer. "Dat mag niet. Het is gewoon racistisch." Critici vrezen ook dat in de historische gegevens waarop het algoritme draait al vooroordelen over bepaalde groepen zitten. Het ministerie verwerpt die argumenten: "Nationaliteit is een noodzakelijk en relevant kenmerk waarvoor een wettelijke basis bestaat. Het ministerie heeft onderzoeken laten uitvoeren waaruit blijkt dat het gebruik van het algoritme niet leidt tot vooringenomenheid." Het ministerie benadrukt dat niet het systeem, maar de ambtenaar zélf beslist of iemand een visum krijgt. De rechter in Utrecht vond die argumenten deze week overtuigend in een zaak van een Iraanse vrouw: het algoritme had geen invloed gehad op haar afwijzing, en risico's op vooroordelen deden zich niet voor, concludeerde de rechtbank. De rechtbank in Groningen onderzoekt een vergelijkbare zaak. Stigmatisering? Ten Cate denkt dat de rechtszaken kunnen leiden tot een fundamentelere zaak. "Nu er meer informatie bekend is over dit systeem, kan een rechter de vraag beantwoorden: is het gerechtvaardigd om mensen intensief te onderzoeken, omdat zij lijken op anderen die iets fout hebben gedaan? Of is er dan sprake van stigmatisering, discriminatie en etnische profilering?" Directeur reclassering over vernietigend rapport: 'Onvoldoende kennis algoritmes' Nieuwsuur Binnenland Deel artikel: X (opent in nieuw venster) E-mail (opent in nieuw venster) Facebook (opent in nieuw venster) WhatsApp (opent in nieuw venster) Link gekopieerd! Meer bekijken? 100 dagen EU-migratiepact: 'Snelheid ten koste van zorgvuldigheid' vrijdag, 10:29 Kabinet vangt weer bot bij de rechter: geen asielzoekers terug naar Italië woensdag 2 september, 15:29 Hoe VWS overheidsinformatie inzette voor 'eigen verhaal', pers en publiek bleven achter dinsdag 1 september, 07:00 Kabinet negeert datum in klimaatzaak Bonaire: 'Blamage voor Nederland' dinsdag 28 juli, 06:54 Advertentie via Ster.nl (opent in nieuw venster) Footer-navigatie Tip de redactie Geef je tips aan ons door (opent in nieuw venster) Publieksvoorlichting Voor vragen en reacties (opent in nieuw venster) NOS informatie Over de NOS Werken bij de NOS Contact Journalistieke verantwoording Herstelrubriek Ombudsman NOS Apps Privacy Toegankelijkheidsverklaring Melden zwakke ICT-plekken Nieuws Voorpagina Laatste nieuws Video's Binnenland Buitenland Regionaal nieuws Politiek Economie Koningshuis Tech Cultuur & media Opmerkelijk Sport Voorpagina Laatste nieuws Video's Voetbal Formule 1 Wielrennen Schaatsen Tennis Atletiek Hockey Tip de redactie Geef je tips aan ons door (opent in nieuw venster) Publieksvoorlichting Voor vragen en reacties (opent in nieuw venster) (opent in nieuw venster) (opent in nieuw venster) (opent in nieuw venster) © NOS 2026 Cookies (opent in nieuw venster) Voorwaarden (opent in nieuw venster)